De topkam uitgelegd: toon, stemvastheid en het juiste afstellen

De topkam is zo'n onderdeel waar je als gitarist meestal niet bij stilstaat. Je ziet dat de snaar eroverheen loopt richting de stemschroeven, en daar houdt het voor veel mensen op. Maar wat velen niet weten, vooral beginners, is dat de topkam een heel belangrijke rol speelt in hoe goed je gitaar klinkt en gestemd blijft. Hierbij maakt het niet uit, of je nu op een elektrische of akoestische gitaar speelt.

Wat is een topkam en wat doet hij eigenlijk?

De topkam is dat kleine kammetje waar de snaren van de (bas)gitaar doorheen lopen voordat ze bij de stemmechanieken uitkomen. De topkam zorgt voor de juiste snaarhoogte, de correcte onderlinge snaarafstand en een stabiele geleiding richting de stemschroeven. Hij is dus onlosmakelijk verbonden met hoe je gitaar speelt en stemt.

Toon en stemvastheid

De topkam maakt direct contact met de gitaarsnaar en is vooral bij open snaren belangrijk voor je toon. Zodra je een snaar indrukt, wordt de fret het nieuwe beginpunt van de snaar en zou je kunnen zeggen dat de topkam wordt "overruled".

Toch betekent dat niet dat de topkam dan niet meer belangrijk is. Voor je toon misschien iets minder, maar voor je stemvastheid juist nog steeds heel belangrijk. De snaar loopt namelijk nog steeds via de topkam naar de stemmechanieken.

Denk maar eens aan een stevige bend, of wanneer je veel gebruikmaakt van een tremolo. Als de snaar dan niet vrij kan bewegen in de sleuf van de topkam en daar blijft hangen, zal de snaar snel ontstemd raken.

Verschillende soorten topkammen

Topkammen zijn er in veel verschillende materialen en maten. Speciale topkammen zoals de "locking nuts" voor Floyd Rose-achtige gitaren even buiten beschouwing gelaten, kom je vooral topkammen tegen van plastic, GraphTech/TUSQ, been, messing en soms nog andere materialen.

Been en TUSQ zijn daarbij het meest populair, maar ook messing komt nog regelmatig voor. Elk materiaal heeft daarbij zijn eigen klankkarakter, slijtvastheid en invloed op stemvastheid.

Plastic topkam versus betere topkammen

Op de goedkopere gitaren vind je vaak plastic topkammen terug. Het nadeel van deze topkammen is, dat plastic een zacht materiaal is, en dus niet erg duurzaam.

Over smaak valt natuurlijk altijd te twisten. Maar in de praktijk zie je dat topkammen van been of TUSQ vaak als een duidelijke upgrade worden ervaren ten opzichte van plastic topkammen. Ze geleiden de snaar beter, slijten minder snel en zorgen meestal voor een helderdere en strakkere klank, vooral dus bij die open snaren.

Dat betekent nog steeds niet dat iedereen exact dezelfde toon mooi vindt. De één houdt van een warmere, rondere klank, terwijl de ander juist een heldere en strakke attack zoekt. Toch kiezen veel gitaristen bewust voor been of TUSQ, omdat deze materialen in de meeste gevallen zorgen voor een stabielere stemming en een beter gedefinieerde toon dan standaard plastic topkammen.

Messing topkammen komen in de regel veel minder vaak voor, maar zijn wel degelijk een grote upgrade ten opzichte van plastic. Ze worden door sommige gitaristen juist bewust gekozen. Omdat messing een harder materiaal is dan kunststof, zorgt het voor een zeer directe overdracht van trillingen. Dat resulteert vaak in een heldere, strakke en een beetje piano-achtige klank bij open snaren.

Ook is messing zeer slijtvast. Daar waar andere materialen na verloop van tijd altijd wel een beetje inslijten, blijft messing veel langer zijn vorm behouden. Daar staat wel tegenover, dat je van deze klank moet houden. De toon is een stuk feller en scherper dan bij been of TUSQ.

Bewerken van topkam

Wanneer je last hebt van een snaar die blijft haken in de sleuf van de topkam, zul je ervoor moeten zorgen dat de snaar iets meer ruimte krijgt. Je wilt dat de snaar in de sleuf zo min mogelijk weerstand heeft, zodat de snaar vrij kan bewegen. Maar ook weer niet te veel. Dat maakt het afstellen van een topkam echt een precies klusje.

Daarnaast speelt ook het type headstock een rol. Afhankelijk van de vorm moet de snaar zijwaarts wat ruimte hebben, of juist zo recht mogelijk richting de stemschroef lopen.

En dan heb je nog de neerwaartse hoek waaronder de snaar vanuit de topkam naar beneden loopt richting de stemmechanieken. Die hoek is belangrijk, omdat de snaar voldoende druk in de sleuf moet houden, maar tegelijkertijd vrij moet kunnen bewegen tijdens het stemmen. Die snaar moet daar voldoende ruimte hebben om als het ware als een waterval naar beneden te kunnen lopen. Zo blijft hij netjes in de sleuf liggen en kan hij soepel bewegen bij het stemmen.

Maar naast het feit dat je wilt dat de snaar zonder te veel weerstand kan bewegen, is er nog een belangrijke reden om de topkam te bewerken. Het kan namelijk zijn dat de actie van je gitaar voor jouw manier van spelen te hoog is. Natuurlijk kun je dan aan de brug gaan sleutelen om de snaarhoogte omlaag te brengen, maar het loont ook om naar de sleuven van de topkam te kijken.

Door de sleuven iets te verlagen kun je de actie in de eerste posities verbeteren. Hierbij is wel altijd voorzichtigheid geboden, want wat je eenmaal hebt weg gevijld, kun je niet meer "bijvijlen".

Een handige manier om te controleren hoeveel ruimte je hebt, is door de snaar in te drukken op de derde positie. Je kunt dan de ruimte tussen de snaar en de eerste fret meten en bepalen hoeveel je nog kunt wegvijlen. Vaak zit je dan al snel op de juiste actie.

Meer weten over het afstellen van je gitaar? Download hier het gratis Gitaar afstellen E-book van Nunzio van GitaarVriend.nl

Tools voor het vijlen

Gebruik voor werkzaamheden aan de sleuven altijd speciale topkamvijltjes. Ga niet met huis-, tuin- en keuken-vijltjes aan je topkam zitten vijlen. Daar zijn speciaal gemaakte vijltjes voor, die precies de juiste maat hebben voor iedere snaar en sleuf in de topkam.

Met dit soort vijltjes werk je veel nauwkeuriger, voorkom je beschadigingen en krijg je een veel beter eindresultaat. Zelf gebruik ik een vijlenset van Hosco, waar de vijlen de juiste dikte hebben van de gleuven in de topkam.

Voor wie nauwkeurig en veilig wil werken (zeker als je nog weinig ervaring hebt met het afstellen van een topkam) zijn sets met vijlen in vaste snaardiktes de meest gemaakte keuze. Deze vijlen sluiten exact aan op de dikte van de snaar, waardoor je veel gecontroleerder werkt en de kans op fouten aanzienlijk kleiner wordt. Daarnaast zijn er losse topkamvijlen per snaardikte, handig als je slechts één specifieke sleuf wilt aanpassen of een bestaande set wilt aanvullen.

Tot slot bestaan er ook universele vijlen, waarmee je zelf bepaalt hoeveel materiaal je wegneemt. Deze bieden veel vrijheid, maar vereisen ervaring en gevoel. Ze zijn daardoor minder geschikt voor beginners, maar worden door gevorderde technici soms juist gewaardeerd vanwege die flexibiliteit. Bekijk hier alle topkam vijlen.

Smering van de topkam met een friction remover

Door de sleuven van de topkam te smeren, zorg je ervoor dat de snaar na een bend of een tremolo-dive makkelijker terugkomt naar zijn originele positie. De snaar kan dan soepeler door de sleuf bewegen en blijft minder snel hangen.

Je zou hiervoor grafiet van een potlood kunnen gebruiken, maar dan wel minimaal 6B (dus niet de veelgebruikte HB-potloden). HB is namelijk te droog en blijft nauwelijks in de sleuf zitten. Gelukkig zijn er tegenwoordig ook speciale producten ontwikkeld voor de topkam, die het materiaal niet aantasten en langdurig smeren. Friction remover is daar een goed voorbeeld van.

Topkam gitaar vervangen

Het vervangen hoeft niet moeilijk te zijn, maar je moet wel heel secuur werken en vooral de juiste tools gebruiken. Meestal zitten topkammen niet erg vast en kun je ze er met een paar voorzichtige tikjes uit krijgen. Let er daarbij altijd goed op dat je niet te hard slaat, zodat er geen stukje hout van het fretboard mee loskomt.

Bron: GitaarVriend.nl, geschreven door Nunzio Napolitano